"2019, AÑO POR LA ERRADICACIÓN DE LA VIOLENCIA CONTRA LA MUJER"


Bachillerato Integral Comunitario de Santa María Yaviche     Clave: 20EBD0044A


     Mitos y Leyendas de Santa María Yaviche


BËNI XHTILHA

Guzua ladëj iza gudëdi ga guka dun yëlayechi guyu´u ke gaka bëni gulha, lhe gake gula zëë lachhi gake gata ke gaki lhe zien dumi, gudë yechi ga buzua ikejgake  uludzëli guekine dumi lu xhnëza gake, dun guka yelayechi guladëdi gake, gyuzua tu dza ben bayuchhi tzeje la´ayela kee tue bëni.

Bëniní bichhine la´ayela bene chhin ralha gune, lhen ora ruwëxhej nalha gubidza buzee lhen lu xhnëze yaze tu bëni xhtilha, guchhe beni chhin guixhi ke chikaa gune xhchine wata ke dumi, bëni chhin guixhi nhí gunabe bixh chhin gungue o bixh gungue lhu xhchine nhaa, bëni xhtilha nhí guchhe lhee ke unche yuku bëa guixhikoma dzëë bëni tu tie yuku bëa donhaa.

Bëni chhin guixhi donha, guxhi lhune chhin nhí, bëni xhtilha nhaa guleje buzëdi nhala kuita lhe´e ga dzë dumi, lhen bee bëni chhin guixhi kena kelhe xhchine.

Bëni chhin guixhi ora buchhine lichhe bunëdzëje lo nigulha ke, lenhu gunabanhu ke gakaxh bene o gaxhthe yaxhe dumi nhaa, lhee gudixhëje´e ka guka kee.

Bropa dza guyeje ganha yazeé lawe bëni xhtilha lhen yubla kaa bëni xhtilha nhí yaze lo bëbi chhin guixhi, bëni chhin guixi nhí gunhabe ke gakaxh gune xhchine koma tinëzne gakaxh yee yuku bunachi, bëni xhtilha nhí guchhe lhee ke tiralha ila zëni yuku bëa guixhi kiaa gunhe kaa lhn buchhi nha bula bunitize.

Guyej iza bëni chhin guixhi nhí runhe chhia´a, dzë gaka bëni gulhune balha tra gulha zëne bëa gixhi koma tuyue´e ke yazika bëni ti buluze nhga gake tu ulha tunitize o nhati gake ga nhaka  tza nii. Bëni chhin guixhi rnha tzëga ke xhchine, aa pero zura lhe rlhaa ke rati.

Bëni chhin guixhi nhí zej iza kee bicchin guke bëni gullha, lhen dza ke zue tu zilha biroje zikaa ti kasnu gudixhëjene ni nigulha kee nhi bikee, zarixhin tunu buchhin, zej nanitie tu dza gulha xhëza bunachi kee, yadilëj gaka lhee, lhen tunu budzëli lheee.

Zura lhe gutha kee kanhaka chhin bene, bunachi kee bula bulunithizgaka tzawi.

Zurhaa bënachi tej lhe gaka bëni xhtilha wata ke gakin pero lhes kaa ula ulnitis ora bëni nhí uduxhe lhe gake.

  

 Contado por: Elí Manzano

Recopilado por: Manases Manzano

 

 

Bi xhi´ini guia´a

Leni ruii didza ke chopa bi usebi, ora guti xhnagakabi, buluga´analengakabi len shosgakabi, guka xhtze gusualene len nigula yubla,nigula buropa ni te gu´uninu suagakabi naa bike´e naa gucchinu bëni kenu, yasnitigakabi lu guia´a, shosgakabi waka gune.Ora gula xhtzi´i gucche legakabi, na´a selo  riru tzashin, kushi upa´ali keli para tzasnitiru lubi´ili bi bixhaj ni gulanabi waka, aunque tenisgekibi bixh sejne, buropa dza busbane legakabi, -gulichasa shi´ina bulupa´a keli, nate tzasnitiru lubi´ili, ora gulacchine lu guia´a ree legakabi -ni gulikësa neda, nate susaa, tzaliske lee bixhuneje, guka chopa dza tabësabine, bi nigula ni rebi bisanbi –bitra wëda shosru, guka dzaa, naa bicchin chidzëla naa bi bëni naa gunebi yeela le re lebi kuxhë udzii gilenu yu´u riruaj dzin, naa sua tu nigula gula, guyeaj naa, nigula ni ginabanu li ucchigu gi´i naa guio´onu li bucchiga, ora seajnu rusbiganu lee, bucchiganu lu gi´i, lenu wakinu chopa bëku legakaba uluncchigakaba lii tzagu bisanu, ora bubanbi gucchibi bisanbi le rala gilunbi, ora seaj rala bi bini naa blebi yu´u na´a, naa seajlenbi len bisanbi ,bicchingakabi lu yu´u naa, nigula gula naa benu xhtzëë kegakabi ,ora bucchi gulagubi, gunabanu legakabi ulucchigabi gi´i, ora naa yanee bi bëni le gucchilebi lu yeela, naa gucchibi lenu, li´i bucchiga, ora seajnu rucchiganu bi bëni naa bucchigabinu lu gi´i, naa buakinu bëku xhëën, bëani guyeajlentikasba len legakabi, guza izaa naa gulashinbi, gulunbi licchi xhlatajgakabi, xhtzee gusuagakabi, gudëdi iza bi nigula naa bunbebi bëni, naa gusualenbine, guza xhtze, bëni kebi gucchebi nigula naa, beti bisanu, para suaru cchiaa, neda guiaa lii  bixh gunu, waka guna bi nigula ni, naa be´ebi yëtzi bela para ku´ubi lu xhkugubi, para que ora gasibi tza tzu´una yëtzi naa lu ikiajbi naa gatibi, ora seaj bi bëni ni gatabi, gulalen bëku para ulubeajba, len gile´egakaba yëtzi ni asta ora bitra bi ta´a .

Bëku ni buluncchi´iba asta ora bicchin ila gula ke gakani.

Contado por la Anciana  Emilia Yescas Méndez

Recopilación: Wendy Selene Muñoz Martínez

">


Publicado el: 2018-08-28
A las: 09:07:18